Borxhet, pronat, pushimet nga puna dhe kontrollet e policisë: çfarë duhet të dimë për të drejtat tona?

Në një shoqëri ku shumë qytetarë nuk i njohin të drejtat e tyre, informacioni ligjor bëhet një mjet i rëndësishëm për të shmangur padrejtësitë dhe për të marrë vendime të informuara. Në Podcast me Jonën, avokati Fiordi Përnaska ndau përvojën e tij dhe shpjegoi disa nga situatat më të zakonshme me të cilat përballen qytetarët: nga bashkëjetesa dhe ndarja e pasurisë, te marrëdhëniet e punës, borxhet mes miqsh dhe blerja e një apartamenti në ndërtim. Përnaska tregoi se nisi të publikonte video falas në rrjetet sociale për t’i ndihmuar njerëzit të kuptojnë më mirë të drejtat e tyre. Reagimet kanë qenë të shumta, aq sa mesazhet private kanë tejkaluar kohën që ai ka në dispozicion për t’iu përgjigjur individualisht të gjithëve.

Gjatë bisedës, ai theksoi se njohja e ligjit është e rëndësishme, por edhe zbatimi i tij mbetet një sfidë. Sipas tij, qytetarët duhet të kërkojnë të drejtat që u takojnë dhe të mos firmosin dokumente pa i kuptuar, të mos mbështeten vetëm te marrëveshjet verbale dhe të dokumentojnë sa më shumë çdo marrëdhënie financiare apo pune. Më poshtë janë 10 nga pyetjet më të rëndësishme të intervistës.

1. Nëse një çift bashkëjeton për 20 vite pa u martuar dhe njëri prej partnerëve ndërron jetë, a ka tjetri të drejtë mbi pronën?

Fiordi Përnaska: Bashkëjetesa nuk është e barabartë me martesën, sidomos për sa i përket të drejtave mbi pasurinë. Nëse prona është vetëm në emër të partnerit që ka ndërruar jetë, personi me të cilin ka bashkëjetuar nuk përfiton automatikisht një pjesë të saj. Bashkëpronësia mund të ekzistojë kur të dy kanë investuar në një pronë dhe kjo është dokumentuar që në momentin e blerjes. Mund të ketë të drejta edhe në raste të tjera, për shembull kur ekziston një testament që i lë një pjesë të pasurisë partnerit.

2. Nëse njëri nga partnerët ka paguar gjysmën e apartamentit, por prona është regjistruar vetëm në emrin e tjetrit, a mund t’i humbasë paratë?

Fiordi Përnaska: Nëse nuk arrin të provojë kontributin e tij, po, mund të përballet me një problem serioz. Kodi Civil njeh edhe marrëveshjet verbale, por çështja kryesore është prova. Prandaj është e rëndësishme që pagesat të dokumentohen përmes transfertave bankare, ku të përcaktohet qartë qëllimi i pagesës, për shembull se bëhet fjalë për blerjen apo rinovimin e banesës. Edhe një marrëveshje e shkruar dhe e firmosur nga të dy palët mund të shërbejë si provë, ndërsa një deklaratë noteriale e forcon më tej dokumentimin.

3. Sa ditë pushime vjetore i takojnë një punonjësi dhe a mund t’i japë punëdhënësi më pak?

Fiordi Përnaska: Sipas shpjegimit të tij, minimumi ligjor është 22 ditë pune pushim të paguara për një vit të plotë pune. Nëse një person ka filluar punë në janar dhe deri në gusht ka plotësuar gjashtë muaj punë, i takojnë 11 ditë pushim. Një kontratë mund të parashikojë më shumë ditë, por jo më pak se minimumi ligjor. Këto janë ditë pushimi të paguara. Nëse marrëdhënia e punës përfundon dhe punonjësi ka ditë pushimi të pamarra, ato duhet të llogariten në përfundimin e marrëdhënies së punës, sipas kushteve dhe afateve përkatëse.

4. A është normale që një punëdhënës t’i kërkojë një punonjësi të punojë tre muaj provë pa sigurime?

Fiordi Përnaska: Jo. Periudha e provës nuk do të thotë që punonjësi mund të qëndrojë pa sigurime. Ai shpjegon se punëdhënësi ka detyrimin të kryejë deklarimet dhe pagesat përkatëse. Një tjetër problem është deklarimi i një page më të ulët se ajo që punonjësi merr realisht, ndërsa pjesa tjetër jepet në dorë. Kjo mund të duket si përfitim i menjëhershëm, por në afatgjatë e dëmton punonjësin: i ulet baza e llogaritjes së pensionit, i kufizohet mundësia për të përfituar kredi dhe mund të ketë pasoja edhe në rast aksidenti në punë.

5. Nëse punëdhënësi të thotë papritur: “Merri lekët dhe nesër mos hajde më në punë”, çfarë duhet të bësh?

Fiordi Përnaska: Zgjidhja e kontratës së punës nuk mund të bëhet në mënyrë arbitrare, pa respektuar procedurën ligjore. Edhe kur punëdhënësi pretendon se ka arsye për largimin e punonjësit, duhet të ndiqen hapat përkatës: njoftimi, dëgjimi i punëmarrësit dhe respektimi i afatit të parashikuar. Nëse kjo procedurë nuk zbatohet, punonjësi mund të kërkojë dëmshpërblim. Shuma varet nga vjetërsia në punë dhe rrethanat e rastit.

6. Nëse punon pa kontratë dhe pa sigurime, a do të thotë se nuk ke të drejta?

Fiordi Përnaska: Aspak. Mungesa e kontratës nuk do të thotë se punëmarrësi nuk ka të drejta. Marrëdhënia e punës mund të provohet edhe përmes pagesave periodike, mesazheve, dëshmitarëve, fotografive apo pamjeve nga kamerat e sigurisë që tregojnë se personi ka punuar në atë subjekt. Përgjegjësia për moslidhjen e kontratës dhe mosdeklarimin e punonjësit i takon punëdhënësit. Pra, punonjësit nuk duhet të mendojnë se janë të pambrojtur vetëm sepse nuk kanë firmosur një kontratë.

7. Nëse i jep një miku 10 mijë euro borxh pa kontratë dhe pa transfertë bankare, si mund t’i marrësh paratë mbrapsht?

Fiordi Përnaska: Nëse paratë janë dhënë cash dhe nuk ekziston një marrëveshje e shkruar apo një transfertë bankare që vërteton dhënien e borxhit, rikthimi i tyre mund të jetë shumë i vështirë. Një mesazh ku personi premton se do t’i kthejë paratë mund të shërbejë si provë shtesë, por nuk zëvendëson një marrëveshje të qartë ku të dy palët kanë pranuar ekzistencën e borxhit dhe shumën përkatëse. Prandaj, edhe kur bëhet fjalë për miq apo njerëz të afërt, marrëveshjet financiare duhen dokumentuar.

8. Çfarë duhet të kontrollojmë përpara se të blejmë një apartament që është ende në fazën e gropës?

Fiordi Përnaska: Gjëja e parë është të kontrollohet serioziteti i ndërtuesit dhe projektet që ka realizuar më parë. Duhet kërkuar plani i detajuar i objektit dhe një kontratë paraprake ku të parashikohet edhe kompensimi në rast vonesash. Për shembull, nëse ndërtuesi premton përfundimin e objektit brenda tre viteve, në kontratë mund të vendoset një klauzolë që parashikon dëmshpërblim për çdo muaj vonesë. Gjithashtu, duhen parë leja e ndërtimit dhe leja e zhvillimit, si dhe përputhja e tyre me objektin që po ndërtohet. Një ndërtues serioz duhet të jetë në gjendje të prezantojë dokumentacionin, projektin dhe detajet e apartamentit.

9. Nëse policia të ndalon gjatë një proteste, çfarë të drejtash ke dhe si duhet të veprosh?

Fiordi Përnaska: Duhet bërë dallimi mes një personi që merr pjesë në ushtrimin e dhunës dhe një qytetari që ndodhet pranë turmës, por nuk ka kryer asnjë veprim të dhunshëm. Nuk mund të trajtohesh si autor i dhunës vetëm sepse ke qenë afër dikujt që e ka ushtruar atë. Në rast se protesta bëhet e dhunshme, policia mund t’i kërkojë protestuesit paqësorë të largohen nga zona. Këshilla ime është të ruani qetësinë, të mos e përshkallëzoni situatën, të identifikoheni dhe të kërkoni me qetësi identifikimin e punonjësit të policisë. Në rast ndalimi apo shkeljeje të pretenduar, qytetarët duhet të kërkojnë ndihmë dhe të dokumentojnë çdo veprim të paligjshëm.

10. A lejohet policia të kontrollojë telefonin e një qytetari?

Fiordi Përnaska: Kontrolli i telefonit lejohet vetëm në raste specifike, kur të dhënat që kërkohen kanë rëndësi për çështjen konkrete dhe kur ndiqet procedura përkatëse ligjore. Sipas shpjegimit të tij, kjo procedurë duhet të dokumentohet me procesverbal dhe të ketë miratimin e kërkuar paraprakisht. Pra, kontrolli i telefonit nuk duhet të bëhet në mënyrë arbitrare.

Në fund të intervistës, Fiordi Përnaska theksoi se sot është më e lehtë se kurrë të informohemi për të drejtat tona, pasi ligjet dhe aktet zyrtare janë të aksesueshme online. Ai i këshilloi qytetarët të kërkojnë informacion, të lexojnë dhe të mos hezitojnë të pyesin kur kanë paqartësi. Mesazhi i tij ishte i qartë: ligji nuk të mbron automatikisht nëse nuk e njeh dhe nuk kërkon zbatimin e tij. Sa më shumë qytetarë të njohin të drejtat e tyre, aq më shumë mundësi ka që ato të zbatohen dhe padrejtësitë të pakësohen.