Ekonomisti dhe pedagogu Enriko Ceko sjell një këndvështrim kritik mbi rrugën që ka ndjekur ekonomia shqiptare gjatë dekadave të fundit, duke u ndalur te privatizimet, skemat piramidale, emigracioni, turizmi, fasoneria, euroja, borxhi publik dhe inflacioni.
Sipas Cekos, një nga problemet kryesore të ekonomisë shqiptare është mungesa e mësimit nga gabimet e së kaluarës. Ai e përmbledh këtë bindje me një nga deklaratat më të forta të intervistës: “Gjatë gjithë këtyre 36 viteve ne nuk kemi bërë gjë tjetër veçse kemi vrapuar gabim pas gabimi.”
EKONOMIA DHE ROLI I INFORMIMIT
Ceko e lidh zhvillimin ekonomik edhe me mënyrën se si shoqëria informohet dhe edukohet për ekonominë. Ai kujton një trajnim në Londër në vitin 1999 dhe thekson rëndësinë e gazetarisë ekonomike dhe të komunikimit të qartë të çështjeve ekonomike për publikun.
Në këtë kontekst, ai sjell edhe librin e tij “Ku po shkon ekonomia?”, botuar në vitin 2021, ku ka përmbledhur 20 artikuj të shkruar përgjatë viteve 1999-2020, me analiza dhe parashikime për zhvillimet ekonomike.
PRIVATIZIMET DHE GABIMET E SË KALUARËS
Një pjesë e rëndësishme e intervistës i kushtohet privatizimeve. Sipas Cekos, mënyra se si u kryen disa prej tyre solli pasoja të mëdha për ekonominë shqiptare. Ai argumenton se shumë ndërmarrje dhe kapacitete prodhuese u humbën, ndërsa vendi nuk arriti të ndërtonte një bazë të qëndrueshme prodhuese.
Për të, historia ekonomike nuk duhet parë vetëm si e kaluar, por si një burim mësimesh për të shmangur përsëritjen e të njëjtave gabime.
SKEMAT PIRAMIDALE DHE MEMORIA E SHKURTËR
Ceko ndalet edhe te skemat piramidale, duke i parë si një tjetër moment ku mungesa e edukimit ekonomik dhe e kujtesës kolektive solli pasoja të rënda.
“Ne s’po mësojmë nga dështimet”, thotë ai, ndërsa shton se “shqiptarët kanë memorie të shkurtër”.
Sipas tij, një shoqëri që nuk analizon se çfarë ndodhi dhe pse ndodhi, rrezikon të përsërisë të njëjtat gabime në forma të ndryshme.
PRODHIMI, KONSUMI DHE TURIZMI
Një tjetër shqetësim i ngritur në intervistë është kalimi nga një ekonomi e orientuar drejt prodhimit drejt një ekonomie më të mbështetur te konsumi dhe shërbimet.
Ceko është kritik ndaj idesë që turizmi mund të jetë zgjidhja e vetme për zhvillimin ekonomik. Ai thekson rëndësinë e prodhimit dhe të produktivitetit, duke sjellë edhe shembullin e diferencave mes fuqisë punëtore shqiptare dhe asaj në vende më të zhvilluara.
Sipas tij, një ekonomi e qëndrueshme kërkon më shumë sesa konsum dhe shërbime: kërkon prodhim, produktivitet dhe vlerë të shtuar.
EMIGRACIONI: NGA LARGIMI I TË PAPUNËVE TE LARGIMI I PROFESIONISTËVE
Në intervistë, Ceko vëren se emigracioni i sotëm ndryshon në një aspekt të rëndësishëm nga ai i viteve ’90. Sot, sipas tij, vendin po e lënë edhe profesionistë dhe njerëz me arsimim e specializim të lartë.
Ai përmend fusha si bankat, teknologjia e informacionit dhe mjekësia, duke e parë largimin e profesionistëve si një problem serioz për kapacitetin njerëzor të vendit.
FASONERIA DHE MUNGESA E NJË CIKLI TË PLOTË PRODHIMI
Një pjesë e konsiderueshme e intervistës i kushtohet industrisë fason. Ceko përmend rreth 65 mijë persona të punësuar në këtë sektor dhe thekson se pjesa dërrmuese janë gra.
Ai shpjegon se modeli “cut, make, trim” nënkupton një cikël ku Shqipëria kryesisht përpunon materialet e sjella nga jashtë, pa pasur një cikël të plotë prodhimi dhe pa përfituar të gjithë vlerën e mundshme nga produkti.
Përtej aspektit ekonomik, ai ndalet edhe te ndikimi social i fasonerisë, veçanërisht për gratë nga zonat rurale që kanë gjetur punësim në këtë industri.
EUROJA DHE DE-EUROIZIMI
Ceko flet gjatë edhe për euron dhe raportin e saj me ekonominë shqiptare. Ai kujton luhatjen e kursit të këmbimit, duke përmendur periudhën kur euroja ishte rreth 142 lekë dhe më pas zbriti drejt niveleve rreth 92 lekë.
Sipas tij, ndryshimet e kursit ndikojnë te pagat, bizneset, kursimet dhe remitancat.
Ai përmend tre mundësi për të ardhmen monetare të Shqipërisë: ruajtjen e lekut, lidhjen e tij me një kurs të qëndrueshëm ndaj euros, ose përdorimin e euros si monedhë.
BORXHI PUBLIK DHE INFLACIONI
Në intervistë trajtohet edhe borxhi publik dhe raporti i tij me kriteret europiane. Ceko i referohet kritereve të Maastricht-it dhe rëndësisë së kontrollit të borxhit.
Për inflacionin, ai thekson se për qytetarin e zakonshëm rëndësi ka ajo që ndodh me çmimet në jetën e përditshme. “Mua më intereson më shumë inflacioni në supermarket sesa inflacioni që thotë INSTAT-i apo Banka e Shqipërisë”, shprehet ai.
TURIZMI, EUROJA DHE NDËRTIMI
Sipas Cekos, një pjesë e hyrjeve në euro lidhet me turizmin, ndërsa sektori i ndërtimit vazhdon të luajë një rol të rëndësishëm në ekonomi.
Ai ngre pyetje mbi faktin se si çmimet e pasurive të paluajtshme vazhdojnë të shprehen në euro, pavarësisht ndryshimeve të kursit të këmbimit, dhe këshillon kujdes në kontratat dhe vendimet financiare.
KURSIMET PËR SHTËPI DHE KURSI I KËMBIMIT
Një nga çështjet më praktike të intervistës lidhet me njerëzit që kursejnë për të blerë një shtëpi.
Ceko shpjegon se një person që kursen në lekë, por synon të blejë një apartament që çmohet në euro, mund të përballet me një situatë ku kursi i këmbimit ndryshon, ndërsa çmimi i apartamentit rritet.
Ai sjell si shembull rritjen e çmimeve të apartamenteve, duke argumentuar se ruajtja e kursimeve vetëm në një monedhë nuk e zgjidh domosdoshmërisht problemin kur vetë çmimi i objektivit rritet.
NË FUND: NJË RRETH VICIOZ
Në fund të intervistës, Ceko e përshkruan situatën ekonomike me një shprehje të fortë:
“Një kaos. Një qerthull. Rreth vicioz që jemi futur të gjithë dhe po e pësojmë të gjithë.”
Në thelb, mesazhi i tij është se problemet ekonomike nuk mund të shihen të shkëputura nga njëra-tjetra. Prodhimi, emigracioni, turizmi, kursi i këmbimit, çmimet, ndërtimi dhe mënyra se si merren vendimet ekonomike lidhen në një zinxhir që, sipas tij, kërkon një qasje më të menduar dhe më afatgjatë.
Për Cekon, sfida nuk është vetëm të kuptojmë se ku ndodhet ekonomia shqiptare sot, por të kuptojmë se si kemi mbërritur këtu dhe çfarë duhet të ndryshojë që të mos vazhdojmë të “vrapojmë gabim pas gabimi”.
